taal · 120 begrippen

Taalkunde: 120 begrippen met betekenis

Gecontroleerd en goedgekeurd door de redactie van QuizKennis.

Volledige leerlijst

#	Taalkundig begrip	Betekenis
1	Acroniem	Een afkorting van beginletters die als één woord wordt uitgesproken, zoals NAVO.
2	Acrostichon	Een gedicht of tekst waarbij de beginletters van opeenvolgende regels samen een woord of naam vormen.
3	Afkorting	Een verkorte schrijfwijze van een woord of woordgroep, zoals 'bijv.' voor 'bijvoorbeeld'.
4	Afleiding	Een nieuw woord gevormd door een voorvoegsel of achtervoegsel toe te voegen, zoals 'onvriendelijk'.
5	Allegorie	Een verhaal of voorstelling waarin personen en gebeurtenissen ook een diepere, symbolische betekenis hebben.
6	Alliteratie	Herhaling van dezelfde beginmedeklinker in opeenvolgende of nabije woorden, zoals 'frisse fruitige frisdrank'.
7	Ambiguïteit	Dubbelzinnigheid: een woord, zin of uiting kan op meer dan één manier worden begrepen.
8	Anafoor	Herhaling van hetzelfde woord of dezelfde woordgroep aan het begin van opeenvolgende zinnen of zinsdelen.
9	Anagram	Een woord of woordgroep gemaakt door de letters van een ander woord of woordgroep te herschikken.
10	Anakoloet	Een zin die grammaticaal anders wordt voortgezet dan de aanvankelijke zinsbouw doet verwachten.
11	Anglicisme	Een uit het Engels overgenomen woord, uitdrukking of constructie die als typisch Engelse invloed wordt herkend.
12	Anticlimax	Een opbouw naar iets belangrijks die onverwacht eindigt met iets onbeduidends.
13	Antithese	Een stijlfiguur waarin tegengestelde begrippen of gedachten tegenover elkaar worden geplaatst.
14	Antoniem	Een woord met een tegengestelde betekenis, zoals 'warm' tegenover 'koud'.
15	Apostrofe	Een directe aanspreking in een tekst van iemand of iets dat niet als gewone gesprekspartner aanwezig is.
16	Aptoniem	Een persoonsnaam die opvallend goed past bij iemands beroep of eigenschappen.
17	Archaïsme	Een verouderd woord of verouderde taalvorm die nog herkenbaar is of bewust wordt gebruikt.
18	Assonantie	Herhaling van dezelfde of gelijkende klinkerklanken in woorden die dicht bij elkaar staan.
19	Asyndeton	Een opsomming van woorden of zinsdelen zonder voegwoorden ertussen.
20	Backroniem	Een achteraf bedachte volledige woordgroep die bij de letters van een bestaand woord of afkorting past.
21	Barbarisme	Een woord of constructie die naar het voorbeeld van een andere taal is gevormd en in de standaardtaal als afwijkend geldt.
22	Bastaardwoord	Een overgenomen woord dat in spelling of uitspraak aan het Nederlands is aangepast.
23	Betekenisverbreding	Een taalverandering waarbij een woord voor meer zaken gaat worden gebruikt dan vroeger.
24	Betekenisverenging	Een taalverandering waarbij de betekenis van een woord tot een kleiner toepassingsgebied wordt beperkt.
25	Binnenrijm	Rijm tussen woorden binnen dezelfde dichtregel of zin.
26	Chiasme	Een kruisstelling waarbij woorden of begrippen in omgekeerde volgorde terugkeren: AB-BA.
27	Climax	Een reeks met een steeds sterkere betekenis of intensiteit.
28	Congruentie	Het grammaticaal overeenstemmen van woorden, bijvoorbeeld onderwerp en persoonsvorm in getal.
29	Connotatie	De gevoelswaarde of associatie die een woord naast zijn letterlijke betekenis oproept.
30	Contaminatie	Een vermenging van twee woorden of uitdrukkingen tot een nieuwe, vaak als fout beoordeelde vorm.
31	Cynisme	Een spottende, vaak wantrouwige houding of uiting die oprechtheid en goede bedoelingen in twijfel trekt.
32	Denotatie	De neutrale, rechtstreeks aangeduide betekenis of referentie van een woord, zonder gevoelswaarde.
33	Dialectisme	Een woord of taalvorm die kenmerkend is voor een bepaald dialect.
34	Diminutief	Een verkleinwoord, zoals 'tafeltje' bij 'tafel'.
35	Dysfemisme	Een opzettelijk grovere of ongunstigere omschrijving van iets dat neutraler gezegd kan worden.
36	Ellips	Het weglaten van zinsdelen die uit de context kunnen worden aangevuld.
37	Enjambement	Het doorlopen van een zin over het einde van een versregel heen, zonder natuurlijke pauze op die regelgrens.
38	Epifoor	Herhaling van hetzelfde woord of dezelfde woordgroep aan het einde van opeenvolgende zinnen of zinsdelen.
39	Eponiem	Een woord dat is afgeleid van de naam van een persoon, zoals 'diesel' van Rudolf Diesel.
40	Etymologie	De studie van de oorsprong en de historische ontwikkeling van woorden.
41	Eufemisme	Een verzachtende omschrijving voor iets dat gevoelig, onaangenaam of taboe kan zijn.
42	Figuurlijk taalgebruik	Woorden gebruiken in een overgedragen, niet-letterlijke betekenis.
43	Flexie	Het veranderen van een woordvorm om grammaticale informatie uit te drukken, zoals tijd, getal of persoon.
44	Foneem	De kleinste klankeenheid die in een taal betekenisverschil tussen woorden kan veroorzaken.
45	Fonetiek	De wetenschap die onderzoekt hoe spraakklanken worden gevormd, overgebracht en waargenomen.
46	Fonologie	De studie van hoe spraakklanken functioneren en geordend zijn binnen een taalsysteem.
47	Gallicisme	Een uitdrukking of constructie die onder invloed van het Frans is ontstaan en als typisch Franse invloed wordt herkend.
48	Geoniem	Een soortnaam die is afgeleid van een geografische naam, zoals 'champagne' van Champagne.
49	Germanisme	Een woord of constructie die onder invloed van het Duits is gevormd en als typisch Duitse invloed wordt herkend.
50	Hendiadys	Een uitdrukking waarin twee met 'en' verbonden woorden samen één begrip aanduiden.
51	Homofoon	Een woord dat hetzelfde klinkt als een ander woord, maar een andere betekenis heeft, zoals 'rauw' en 'rouw'.
52	Homograaf	Een woord dat hetzelfde wordt geschreven als een ander woord, maar een andere betekenis heeft.
53	Homoniem	Een woord dat dezelfde vorm heeft als een ander woord, maar een andere betekenis heeft, zoals 'bank' als zitmeubel of geldinstelling.
54	Hyperbool	Een sterke, opzettelijke overdrijving om nadruk of effect te bereiken.
55	Hypercorrectie	Een onjuiste taalvorm die ontstaat doordat iemand een vermeende taalregel te streng toepast.
56	Hyperoniem	Een overkoepelend begrip waaronder specifiekere woorden vallen, zoals 'dier' boven 'hond'.
57	Hyponiem	Een specifieker woord dat onder een algemener begrip valt, zoals 'hond' onder 'dier'.
58	Idiolect	De persoonlijke manier van spreken of schrijven van één individu.
59	Initiaalwoord	Een afkorting die letter voor letter wordt uitgesproken, zoals 'sms'.
60	Inversie	Een verandering van de gebruikelijke woordvolgorde, bijvoorbeeld wanneer de persoonsvorm vóór het onderwerp staat.
61	Ironie	Iets zeggen waarbij de bedoelde boodschap afwijkt van, vaak tegengesteld is aan, de letterlijke woorden.
62	Isogram	Een woord of zin waarin elke letter maximaal één keer voorkomt.
63	Jargon	Woorden en uitdrukkingen die vooral binnen een bepaald beroep of vakgebied worden gebruikt.
64	Kakofonie	Een opzettelijk of onopzettelijk ruw, onwelluidend samenspel van klanken.
65	Klankrijm	Overeenkomst tussen klanken van woorden, niet noodzakelijk tussen hun spellingen.
66	Klemtoon	Het extra accent waarmee een lettergreep of woord wordt uitgesproken.
67	Leenvertaling	Een woord dat is gevormd door de delen van een buitenlands woord letterlijk te vertalen.
68	Leenwoord	Een woord dat een taal heeft overgenomen uit een andere taal.
69	Lemma	Een trefwoord in een woordenboek of encyclopedie, met de informatie die erbij hoort.
70	Letterwoord	Een afkorting van beginletters die als een gewoon woord wordt uitgesproken, zoals 'havo'.
71	Lexeem	Een abstracte woordeenheid die verschillende verbogen vormen van hetzelfde woord omvat.
72	Lexicografie	Het samenstellen en beschrijven van woordenboeken.
73	Lexicologie	De wetenschappelijke studie van de woordenschat van een taal.
74	Lipogram	Een tekst waarin één of meer vooraf gekozen letters bewust niet voorkomen.
75	Litotes	Een vorm van understatement waarbij iets door ontkenning van het tegendeel wordt uitgedrukt, zoals 'niet slecht'.
76	Malapropisme	Het abusievelijk gebruiken van een verkeerd, vaak erop lijkend woord met een komisch of vreemd effect.
77	Metafoor	Beeldspraak waarbij iets direct als iets anders wordt voorgesteld, zonder expliciet vergelijkingswoord.
78	Metonymie	Beeldspraak waarbij de naam van iets wordt vervangen door die van iets waarmee het nauw samenhangt.
79	Morfeem	De kleinste taaleenheid met een eigen betekenis of grammaticale functie.
80	Morfologie	De studie van de opbouw, vorming en verbuiging van woorden.
81	Neologisme	Een nieuw gevormd of recent in gebruik gekomen woord of nieuwe woordbetekenis.
82	Onomastiek	De taalkundige studie van eigennamen, zoals persoonsnamen en plaatsnamen.
83	Onomatopee	Een woord dat een geluid nabootst, zoals 'koekoek' of 'boem'.
84	Oxymoron	Een combinatie van twee begrippen die elkaar op het eerste gezicht tegenspreken, zoals 'oorverdovende stilte'.
85	Palindroom	Een woord of letterreeks die van achter naar voren hetzelfde leest als van voren naar achteren.
86	Pangram	Een zin waarin alle letters van het alfabet minstens één keer voorkomen.
87	Paradox	Een schijnbaar tegenstrijdige uitspraak die bij nader inzien toch een betekenisvolle waarheid kan bevatten.
88	Parafrase	Het in andere woorden weergeven van een bestaande uitspraak of tekst met behoud van de inhoud.
89	Parallellisme	Het herhalen van een vergelijkbare zinsbouw in opeenvolgende zinnen of zinsdelen.
90	Parodie	Een nabootsing van de stijl of vorm van iets bestaands om er een humoristisch of kritisch effect mee te bereiken.
91	Paronomasie	Een woordspeling met woorden die sterk op elkaar lijken in klank, maar iets verschillends betekenen.
92	Pars pro toto	Beeldspraak waarbij een deel wordt genoemd om het geheel aan te duiden, zoals 'een paar extra handen'.
93	Personificatie	Beeldspraak waarbij iets niet-menselijks menselijke eigenschappen of handelingen krijgt.
94	Pleonasme	Een combinatie waarin een al aanwezige eigenschap nog eens wordt benoemd, zoals 'witte sneeuw'.
95	Polysemie	Het verschijnsel dat één woord meerdere onderling samenhangende betekenissen heeft.
96	Polysyndeton	Het nadrukkelijk herhalen van voegwoorden in een opsomming, bijvoorbeeld 'en dit en dat en nog iets'.
97	Porte-manteauwoord	Een nieuw woord gemaakt door delen van twee bestaande woorden samen te voegen, zoals 'brunch'.
98	Pragmatiek	De studie van hoe taalgebruik in een concrete situatie betekenis krijgt en doelen dient.
99	Prefix	Een voorvoegsel dat voor een woord of stam wordt geplaatst, zoals 'on-' in 'onzeker'.
100	Retorische vraag	Een vraag die vooral bedoeld is om nadruk te leggen en niet om een echt antwoord te krijgen.
101	Rijm	Het overeenkomen van klanken van woorden, vaak aan het einde van versregels.
102	Samenstelling	Een woord dat is gevormd door twee of meer bestaande woorden of stammen te combineren, zoals 'boekenkast'.
103	Samentrekking	Het weglaten van een woorddeel of zinsdeel dat uit een naburig zinsdeel kan worden aangevuld.
104	Sarcasme	Scherpe, bijtende spot waarmee iemand of iets wordt bespot of bekritiseerd.
105	Satire	Een humoristische of spottende uiting waarmee misstanden en menselijke tekortkomingen worden bekritiseerd.
106	Semantiek	De studie van betekenis in taal, bijvoorbeeld van woorden, zinnen en uitingen.
107	Sociolect	Een taalvariant die samenhangt met een bepaalde sociale groep.
108	Suffix	Een achtervoegsel dat achter een woord of stam wordt geplaatst, zoals '-heid' in 'vrijheid'.
109	Syllabe	Een lettergreep: een uitspraakdeel van een woord dat rond één klankkern is opgebouwd.
110	Synesthesie	Beeldspraak waarbij indrukken van verschillende zintuigen worden vermengd, zoals 'een warme kleur'.
111	Synoniem	Een woord met dezelfde of nagenoeg dezelfde betekenis als een ander woord.
112	Syntaxis	De studie van hoe woorden tot woordgroepen en zinnen worden gecombineerd.
113	Taalregister	Een manier van taalgebruik die past bij een bepaalde situatie, doelgroep of mate van formaliteit.
114	Tautogram	Een zin of tekst waarin opeenvolgende woorden met dezelfde beginletter beginnen.
115	Tautologie	Een combinatie van woorden die ongeveer hetzelfde betekenen, zoals 'enkel en alleen'.
116	Totum pro parte	Beeldspraak waarbij het geheel wordt genoemd om slechts een deel aan te duiden, zoals 'Nederland won' voor een team.
117	Understatement	Een bewuste afzwakking waarbij iets kleiner of minder indrukwekkend wordt voorgesteld dan het is.
118	Vergelijking	Beeldspraak die een overeenkomst expliciet maakt, bijvoorbeeld met 'als' of 'zoals'.
119	Woordspeling	Een grappig of opvallend effect dat ontstaat door te spelen met klank, vorm of dubbele betekenis van woorden.
120	Zeugma	Een constructie waarin één woord op twee andere zinsdelen betrokken is terwijl de verbinding per zinsdeel verschilt.

Bron: www.slo.nl

Oefen dit lijstje als quiz →